सांस्कृतिक सेवाश्रम
शास्त्रीय नृत्याला नवे आयाम देणाऱ्या प्रसिद्ध नृत्यांगणा पार्वती दत्ता यांना सावित्रीबाई फुले एकात्म समाज मंडळाचा 'डॉ. भीमराव गस्ती प्रबोधन पुरस्कार' जाहीर झाला आहे. हा पुरस्कार आज (तीन जानेवारी) प्रदान करण्यात येणार आहे. त्यानिमित्त दत्ता यांच्या कार्यशैलीचा आढावा.
प्रा. प्रभाकर बागले
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी शब्दमाध्यमाचं महत्त्व जाणलं. त्यांनी त्यांच्या काळात स्त्रीच्या वाट्याला आलेल्या उपेक्षेच्या कारणांचा शोध घेतला. त्यांच्यासाठी शाळा उघडल्या. शब्दमाध्यमाच्या उपासनेतच ज्ञानाची क्षितिजं उघड होत असतात याचं भान क्रमाक्रमानं सामाजिक मानसिकतेत रुजवलं म्हणून आज जीवनाच्या सर्व क्षेत्रात स्त्री आघाडीवर दिसते आहे. कोणत्याही काळातला समाज घ्या, सामाजिक कार्यकर्त्यांची गरज भासते. ही गरज भासणं म्हणजे सामाजिक स्वास्थ्याच्या अभावाचं सातत्य असणं. म्हणून मयुरी राजहंस यांना सेवाश्रम संस्थेची निर्मिती करावी लागली. कारण प्रस्थापित समाज स्वत:च्या प्रगतीत मश्गुल आहे. उपेक्षितांच्या अस्तित्वाविषयी बेफिकीर आहे. त्या घटकाला मध्यवर्ती धारेत आणण्यासाठी, त्याला त्याच्या व्यक्तित्वाचं भान देण्यासाठी सेवावृत्तीनं कार्य करणं गरजेचं असतं. मयुरी राजहंस यांनी ते सेवाश्रमाच्या माध्यमातून केलं. सेवा या शब्दाला आश्रमीय संवेदनांचं परिमाण इथं लाभलेलं आहे.
आजच्या उपभोक्त्या संस्कृतीला आश्रमीय संवेदनांविषयी काही वाटेल अशी अपेक्षा ठेवणं गैर व्हावं, पण सेवाभावी संस्था समाजात असतात. त्यातले कार्यकर्ते समर्पित भावनेनं कार्यरत असतात. अशी मंडळीच समाजात मूल्यभावाची निर्मिती करू शकतात. असा मूल्यभाव उपभोक्ता संस्कृतीच्या गतिमानतेवर नैतिक दबाव आणू शकतो. या समर्पित भावनेनं पार्वती दत्ता कलेच्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. हे एक असं विलक्षण व्यक्तिमत्त्व आहे जे नृत्याच्या मूलगामी घटकावर किमान २०-२५ वर्षांपासून चिंतन करीत आहे. तो घटक म्हणजे त्यांची अंगवाणी वा अंगभाषा. हे एक अतिशय संवेदनशील माध्यम आहे. या माध्यमाची एक भावभाषा आहे. पार्वती दत्तांनी ती आत्मसात केली आहे. तीवर त्यांच्या व्यक्तिमत्वाची मोहोर उमटवलेली आहे. नृत्य कलेवरच्या खोलवर आस्थेमुळं त्या सतत प्रयोगशील राहिल्या आहेत. अंगभाषा विकसनशील ठेवत आहेत. त्यांच्या अंगवाणीला भरीव अधिष्ठान आहे. त्याला त्या 'त्रिगुणी' म्हणतात. शरीर-मन-आत्मा या तीन घटकांचं गुणात्म संघटन हे त्या अधिष्ठानात अभिप्रेत असतं. अशा अनेक त्रिगुणी त्यांच्या व्हिडिओ टॉक्समधून आविष्कृत झाल्या आहेत. त्यावरुन त्यांचे कलारुपाकडे गांभीर्याने पाहणे लक्षात येते. १) मात्रा-लय-ताल २) शिक्षा-दीक्षा-परीक्षा ३) कलावंत-रसिक-सह्दय ४) धारणा-निश्चय-श्रद्धा ५) ज्ञान-सत्य-अस्तित्व ६) भूतकाळ-वर्तमान-भविष्यकाळ अशा त्रिगुणींच्या संस्कारात त्या राहताना दिसतात. कलेमधून जीवन आणि वास्तवामधील विरोधाभासांचा मेळ घालणाऱ्या त्या नृत्यांगणा आहेत. हा मेळ घालणं सोपं नसतं. त्यासाठी (meditative consciousness) चिंतनशील संज्ञेची गरज असते. त्या जेव्हा बोलतात, तेव्हा सर्जक विधान करताहेत असं वाटतं. ज्ञानात्मक संवेदन त्यांना अस्वस्थ ठेवत असतं. त्यामुळं साहित्य, संगीत, नाटक, तत्त्वज्ञान, शिल्प, वास्तुविद्या, अधिभौतिकशास्त्र, विश्वउत्पत्तिशास्त्र हे विषय त्यांनी संकल्पनांच्या स्तरांवर ठेवले नाहीत. त्यांनी या विषयामधील परस्परसंबंध अधोरेखित केले. त्या संबंधांमधून त्यांनी मर्मदृष्टी वेचल्याचं जाणवतं. या ज्ञानात्मक संवेदनेचा कलात्मक उपयोग नृत्य सादर करताना निश्चित होत असावा. कारण त्या भारतातल्या अशा नृत्यांगना आहेत ज्यांनी आपल्या अंगभाषेला ज्ञानात्मक अधिष्ठान दिले आहे. त्यांचा हा लौकिक जगातल्या शिखर संस्थेपर्यंत-'युनेस्को'पर्यंत पोचला. या संस्थेच्या सांस्कृतिक विभागानं त्यांना 'युनेस्को कल्चरल अवार्ड' प्रदान केला. पुष्कळदा असं वाटतं की, पार्वती दत्ता हे नाव घेऊन वेरुळचं एक शिल्प आपल्या परंपरेला घेऊन 'महागामी'त गतिमान झालेलं आहे, पण जिथं पिकतं तिथं विकत नसतं असं म्हणतात. औरंगाबादच्या सर्व रसिकांनी स्वत:ला भाग्यवान समजलं पाहिजे की, 'महागामी' वीसेक वर्षांपासून औरंगाबादेत कार्यरत आहे. ही संस्था अभिजात स्वरुपाचे कार्यक्रम आयोजित करीत असते. साधना गुरुकूल कॅम्प, दृष्टिकोन वर्कशॉप, सहृदय बैठक मालिका, आंतरराष्ट्रीय कीर्तीच्या व्यक्तींची प्रात्यक्षिक-व्याख्यानांचे आयोजन करीत असते. पार्वती दिदींना त्यांच्या निष्ठावान कर्मचाऱ्यांचे सहकार्य असते. त्या मुलांवर अभिजात संस्कांरांची रुजवण करत असतात. कारण त्यांना सामाजिक अभिरुची उत्क्रांत व्हावी, उन्नत व्हावी असं आतून वाटतं. याच्याही मागे त्यांचा अव्यक्त उद्देश दिसतो. आज नृत्याच्या नावे बेदरकार धिंगाणा, सामाजिक अभिरुचीची घसरण दिसते आहे. त्याला उत्तर म्हणजे अभिजात नृत्याच्या सशक्त संस्कारात मुलांना वाढवणं, नृत्याकडे कसं पाहावं, अंगभाषा या माध्यमाचे बारकावे कसे समजून घ्यावेत, नृत्याच्या शैलीचं वैशिष्ट्य कोणतं ? अन्य कलारुपांशी नातं कोणतं ? आदी गोष्टींची रुजवण संस्कारक्षम मनात करणं त्यांना महत्त्वाचं वाटतं. आणि रुजवण करण्याच्या प्रक्रियेत त्यांचा 'स्व' विरघळून जावा एवढ्या मनस्वीपणे ती रुजवण सुरू असते.
मयुरी राजहंस यांचा जसा सेवाश्रम आहे त्याप्रमाणं महागामी ही संस्था एक 'सांस्कृतिक सेवाश्रम' आहे. या दोन संस्थांमध्ये समाजसंबंद्ध नातं आहे. पार्वती दत्ता या भवतालातलं वास्तव आणि वैश्विक घटकातील सहसंबंधांचा वेध नृत्यकलेतून घेतात. म्हणून त्यांच्या बोलण्यात symbiosis हा शब्द अनेकदा येतो. या शब्दाचा अर्थ परस्परावलंबी सहजीवन. त्यांचं अस्तित्वविषयक चिंतन आणि कलेविषयीचं चिंतन प्रस्तुत शब्दानं प्रभावित झालेलं दिसतं. त्या म्हणतात There is a symboitic relationship between nature and human emotions. निसर्ग आणि मानवी भावभावना यांच्यामध्ये एक परस्परावलंबी सहजीवनातलं नातं असतं. त्यांचं नृत्य ज्या क्षेत्रीय आणि वैश्विक भावाची निर्मिती करतं तो 'भाव' निसर्गाशी नातं सांगणारा असतो. अशा पार्वती दत्ता स्वत:ला फक्त यात्रेकरू समजतात. त्यांना 'डॉ. भीमराव गस्ती प्रबोधन पुरस्कारा'नं सन्मानित करणं उचित आहे.
(लेखक ज्येष्ठ समीक्षक आहेत)
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी शब्दमाध्यमाचं महत्त्व जाणलं. त्यांनी त्यांच्या काळात स्त्रीच्या वाट्याला आलेल्या उपेक्षेच्या कारणांचा शोध घेतला. त्यांच्यासाठी शाळा उघडल्या. शब्दमाध्यमाच्या उपासनेतच ज्ञानाची क्षितिजं उघड होत असतात याचं भान क्रमाक्रमानं सामाजिक मानसिकतेत रुजवलं म्हणून आज जीवनाच्या सर्व क्षेत्रात स्त्री आघाडीवर दिसते आहे. कोणत्याही काळातला समाज घ्या, सामाजिक कार्यकर्त्यांची गरज भासते. ही गरज भासणं म्हणजे सामाजिक स्वास्थ्याच्या अभावाचं सातत्य असणं. म्हणून मयुरी राजहंस यांना सेवाश्रम संस्थेची निर्मिती करावी लागली. कारण प्रस्थापित समाज स्वत:च्या प्रगतीत मश्गुल आहे. उपेक्षितांच्या अस्तित्वाविषयी बेफिकीर आहे. त्या घटकाला मध्यवर्ती धारेत आणण्यासाठी, त्याला त्याच्या व्यक्तित्वाचं भान देण्यासाठी सेवावृत्तीनं कार्य करणं गरजेचं असतं. मयुरी राजहंस यांनी ते सेवाश्रमाच्या माध्यमातून केलं. सेवा या शब्दाला आश्रमीय संवेदनांचं परिमाण इथं लाभलेलं आहे.
आजच्या उपभोक्त्या संस्कृतीला आश्रमीय संवेदनांविषयी काही वाटेल अशी अपेक्षा ठेवणं गैर व्हावं, पण सेवाभावी संस्था समाजात असतात. त्यातले कार्यकर्ते समर्पित भावनेनं कार्यरत असतात. अशी मंडळीच समाजात मूल्यभावाची निर्मिती करू शकतात. असा मूल्यभाव उपभोक्ता संस्कृतीच्या गतिमानतेवर नैतिक दबाव आणू शकतो. या समर्पित भावनेनं पार्वती दत्ता कलेच्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. हे एक असं विलक्षण व्यक्तिमत्त्व आहे जे नृत्याच्या मूलगामी घटकावर किमान २०-२५ वर्षांपासून चिंतन करीत आहे. तो घटक म्हणजे त्यांची अंगवाणी वा अंगभाषा. हे एक अतिशय संवेदनशील माध्यम आहे. या माध्यमाची एक भावभाषा आहे. पार्वती दत्तांनी ती आत्मसात केली आहे. तीवर त्यांच्या व्यक्तिमत्वाची मोहोर उमटवलेली आहे. नृत्य कलेवरच्या खोलवर आस्थेमुळं त्या सतत प्रयोगशील राहिल्या आहेत. अंगभाषा विकसनशील ठेवत आहेत. त्यांच्या अंगवाणीला भरीव अधिष्ठान आहे. त्याला त्या 'त्रिगुणी' म्हणतात. शरीर-मन-आत्मा या तीन घटकांचं गुणात्म संघटन हे त्या अधिष्ठानात अभिप्रेत असतं. अशा अनेक त्रिगुणी त्यांच्या व्हिडिओ टॉक्समधून आविष्कृत झाल्या आहेत. त्यावरुन त्यांचे कलारुपाकडे गांभीर्याने पाहणे लक्षात येते. १) मात्रा-लय-ताल २) शिक्षा-दीक्षा-परीक्षा ३) कलावंत-रसिक-सह्दय ४) धारणा-निश्चय-श्रद्धा ५) ज्ञान-सत्य-अस्तित्व ६) भूतकाळ-वर्तमान-भविष्यकाळ अशा त्रिगुणींच्या संस्कारात त्या राहताना दिसतात. कलेमधून जीवन आणि वास्तवामधील विरोधाभासांचा मेळ घालणाऱ्या त्या नृत्यांगणा आहेत. हा मेळ घालणं सोपं नसतं. त्यासाठी (meditative consciousness) चिंतनशील संज्ञेची गरज असते. त्या जेव्हा बोलतात, तेव्हा सर्जक विधान करताहेत असं वाटतं. ज्ञानात्मक संवेदन त्यांना अस्वस्थ ठेवत असतं. त्यामुळं साहित्य, संगीत, नाटक, तत्त्वज्ञान, शिल्प, वास्तुविद्या, अधिभौतिकशास्त्र, विश्वउत्पत्तिशास्त्र हे विषय त्यांनी संकल्पनांच्या स्तरांवर ठेवले नाहीत. त्यांनी या विषयामधील परस्परसंबंध अधोरेखित केले. त्या संबंधांमधून त्यांनी मर्मदृष्टी वेचल्याचं जाणवतं. या ज्ञानात्मक संवेदनेचा कलात्मक उपयोग नृत्य सादर करताना निश्चित होत असावा. कारण त्या भारतातल्या अशा नृत्यांगना आहेत ज्यांनी आपल्या अंगभाषेला ज्ञानात्मक अधिष्ठान दिले आहे. त्यांचा हा लौकिक जगातल्या शिखर संस्थेपर्यंत-'युनेस्को'पर्यंत पोचला. या संस्थेच्या सांस्कृतिक विभागानं त्यांना 'युनेस्को कल्चरल अवार्ड' प्रदान केला. पुष्कळदा असं वाटतं की, पार्वती दत्ता हे नाव घेऊन वेरुळचं एक शिल्प आपल्या परंपरेला घेऊन 'महागामी'त गतिमान झालेलं आहे, पण जिथं पिकतं तिथं विकत नसतं असं म्हणतात. औरंगाबादच्या सर्व रसिकांनी स्वत:ला भाग्यवान समजलं पाहिजे की, 'महागामी' वीसेक वर्षांपासून औरंगाबादेत कार्यरत आहे. ही संस्था अभिजात स्वरुपाचे कार्यक्रम आयोजित करीत असते. साधना गुरुकूल कॅम्प, दृष्टिकोन वर्कशॉप, सहृदय बैठक मालिका, आंतरराष्ट्रीय कीर्तीच्या व्यक्तींची प्रात्यक्षिक-व्याख्यानांचे आयोजन करीत असते. पार्वती दिदींना त्यांच्या निष्ठावान कर्मचाऱ्यांचे सहकार्य असते. त्या मुलांवर अभिजात संस्कांरांची रुजवण करत असतात. कारण त्यांना सामाजिक अभिरुची उत्क्रांत व्हावी, उन्नत व्हावी असं आतून वाटतं. याच्याही मागे त्यांचा अव्यक्त उद्देश दिसतो. आज नृत्याच्या नावे बेदरकार धिंगाणा, सामाजिक अभिरुचीची घसरण दिसते आहे. त्याला उत्तर म्हणजे अभिजात नृत्याच्या सशक्त संस्कारात मुलांना वाढवणं, नृत्याकडे कसं पाहावं, अंगभाषा या माध्यमाचे बारकावे कसे समजून घ्यावेत, नृत्याच्या शैलीचं वैशिष्ट्य कोणतं ? अन्य कलारुपांशी नातं कोणतं ? आदी गोष्टींची रुजवण संस्कारक्षम मनात करणं त्यांना महत्त्वाचं वाटतं. आणि रुजवण करण्याच्या प्रक्रियेत त्यांचा 'स्व' विरघळून जावा एवढ्या मनस्वीपणे ती रुजवण सुरू असते.
मयुरी राजहंस यांचा जसा सेवाश्रम आहे त्याप्रमाणं महागामी ही संस्था एक 'सांस्कृतिक सेवाश्रम' आहे. या दोन संस्थांमध्ये समाजसंबंद्ध नातं आहे. पार्वती दत्ता या भवतालातलं वास्तव आणि वैश्विक घटकातील सहसंबंधांचा वेध नृत्यकलेतून घेतात. म्हणून त्यांच्या बोलण्यात symbiosis हा शब्द अनेकदा येतो. या शब्दाचा अर्थ परस्परावलंबी सहजीवन. त्यांचं अस्तित्वविषयक चिंतन आणि कलेविषयीचं चिंतन प्रस्तुत शब्दानं प्रभावित झालेलं दिसतं. त्या म्हणतात There is a symboitic relationship between nature and human emotions. निसर्ग आणि मानवी भावभावना यांच्यामध्ये एक परस्परावलंबी सहजीवनातलं नातं असतं. त्यांचं नृत्य ज्या क्षेत्रीय आणि वैश्विक भावाची निर्मिती करतं तो 'भाव' निसर्गाशी नातं सांगणारा असतो. अशा पार्वती दत्ता स्वत:ला फक्त यात्रेकरू समजतात. त्यांना 'डॉ. भीमराव गस्ती प्रबोधन पुरस्कारा'नं सन्मानित करणं उचित आहे.
(लेखक ज्येष्ठ समीक्षक आहेत)
